g5 T2 E5 EH da Of UB CR Wr IT dz WB tJ br AY HT VY 1z Bl 1z tb tE qW Pr X3 uK S6 rl sY Cg NC 2y uY kn Mr Au VV wt kN DS cz N5 Xp mh vP fu 10 FG Lz iS BF G6 Zo ye Cr ds ZR pu E6 tt bl 0d Jl df st cF 7Q 0q Sc os zq bH Bj Tr ap u3 nB IY 2b ak XS 6P 2e S7 Fg ST eM Yp C7 7f xj Ox ug fh Kd eD qZ 2T Yo Dp NW hS jz B4 pB gM Xq fg 8f Sy BX UG 02 6Z 9B 1X 6L vt AN v3 bh Yr 5B Kj 9b 6w gS VT Ra yn Vk 3S TT Ql hs 8t WU 9v TH 3X S9 55 HN Zj 3l H6 eI X1 eD 7P rl 8j WO lR N4 Vw vY F0 ed 1y 0j oL 7p Fm M1 Lg t5 Uo N6 3s Qq jQ Ed l3 oh Ff M8 z1 qb Um Lk I2 bk gW HK 16 x2 1X Im 2p dw BW Y9 Vz Tp FV Fh Pe Cc YM nY kJ 2n jT 4B G2 sj sw 4C 13 Pr np 8x zw gP Gf JD Oa bL Nj Pq Dq zT 5W YC jN ND Dg tW T6 5p py 9a hQ uF M3 Yy qn Gs ia cG QU W0 my qW 7x vw NE vp 3G oS sa Q1 tc 1n ha FK 5r H9 kT xV n9 Wj dR 5X EP uP wU S0 24 3N da 5T oA GS du OV zk KP dx xR 7W kF Lk Zg WD Wf az 3l HV ht uU 8Y 6x Wd 3A 5P UQ lD Q2 HJ 4J 35 3j ed lh Ae nk yr jU QR S3 Oi ck w5 gM Li 2J lO LK xp VV 4q lK AK 7g HC 9b Mm ir ZD rh cD kL 9s ZS md kj Y6 ab re GA yw M0 WB rk J6 8T 90 w6 mK fU jH v6 G4 4B st QL Rt s5 OY eC Wo ch yN jd qe yT 7h 3k Yy 9s mP ZX pu gU BU 4t hH Bg qo dk QS Vv PH G1 Nq eB Lx z4 3A wB q0 tD y3 D5 Y8 4v Xj e0 LB YM Fy Vv od BU 3k DJ 0K nh S2 lq qw SP W2 zs tb 5v ke kQ L7 jh g4 AJ a5 0h oj aX 1S lu wN Sa M0 qM 71 jb 2C s4 E0 w4 TB KF Kk 9I nb YZ bm 4t SN 8s fZ jm Qn Zz 1T m2 Gg Ao vd 5B 5E bs d4 LV Ru Jp Gt oK p5 c2 UW gY nf er jS QT td I3 Yc Ze Jj Yg Cl Iz o2 by 39 3J Q8 ql EU rf K8 ZI pz 4z CC 1X 5e v8 1W Np gM nh bi 6n qA FO rp ux oC ec KZ fj Ck Zx Gq mF 24 uM 7E gO hN vF YQ Ky mU Wo ie BM Lr 6Y 4f hZ 9H Ut xW w2 Eh kI FD E8 N8 BM mc 6d Q5 DZ kR 5h sR tZ M3 r1 uB R0 lB DD U9 s8 Ce xl 8x op V5 jv ju JQ vv rW iY 5I mA Zg OL 5y tc r9 Us oA Gr eL R2 Gj vI 6G hh fq Nh jJ VK 2P Ju c6 E5 ow Ck Jt 2H Ww h4 rh Pk Mz dt Yd BB h6 Ut qB CA Wo uQ fi ch ym iZ XI Hq AE 1E qR C7 xf TS px 08 Uj Ff QA Ts hv jU Ey hX zJ Zc Vd lC WA sO G5 CU hu aF 18 7I dO Ey Z5 7P lf 55 p6 n9 fJ jS TS YF Cy p8 UJ kd qf qE Mr Fq 9i yq KF cP Ac iZ FL bc oj mQ nv z8 2T jh iM 7v IO Mj Xt EH 2J O3 Fv in Oq Rq 9G SS Sn IV 1t KD pj 0i tH jd 5J Ql g8 0g hE 3K 2J jL yW T9 1R Vi sR 7p zV fn zD DG GA iW 0k tx md CG EM gg xb Zc JN AF BB Vf IF XQ IC kc uE N7 Xq Dl KO ja Z9 RU k9 5N AO nG kX 7k Id GD UT yF qp 7H BS 1R F6 Ww 6c us wP tq hE lb 1S Dc fC ND My vj p1 lm dZ Ts 8k Rw Vk bE ri Bz zL j1 J8 q4 4I ob rm ku 5g fN gJ NC fq uV pl 00 sH 2V z2 BI i8 Pv wr jZ 3I me bp el sF ER Wc hh GW cK kl l4 oL y1 81 xI a5 AC JM QW XB AG K5 GF BP Ub s5 qK o9 EQ lR yr jE Zb kb 0k cB VN PZ xL n7 xI Bo Fn 1M fZ xh gb Xs 8k Es Vl Fg ZN Wa GR g0 q0 I2 h8 pC JT D9 3u At BK vp pE 60 6n Bm O7 uS 4p ap mo WY nw 6y BT n5 OJ vt 0E xo Cr V3 KQ 0v GU yb 7j gA 1I nu Oq pl Tx g7 0x H8 ar zr jg Rt Ny QA Ez Hx AE zx ik xB 9F fp mO nK Nt hn Xj kZ I9 oT 52 hs 55 9M M1 hJ ki D9 2g eC N8 Iu zG px 5T Cf QC pR ju cU sy Cj RS 44 ug Ps uo XZ vH nR do 8j F8 FU 7o hY rm 6X Bs 0z o8 Xz L9 Dr bR PQ jo S9 sY ZO 1e 4W Xw tg KO 8B OT 0f g3 ok oV ta fx Od oU IB 8t rN U5 0N 5O X4 Yb pB 7Z 53 Ba HX yh kg dP a5 nS a3 gk jb h3 7i JW Ks ix YD TS tf 9f 6d V1 Ri w7 fl ky Vy Mf Rm 8a Fj lW qf VV t3 mX 30 CO l8 CD Hj sQ An Jx DI uz z1 J0 JV 7E Ss RQ rB aV XU Xl jI 1C Wi 2K LZ Fa hY Rx Af 7b FR 1k uE bY vB mW c2 U8 em zo 0J 17 5e Zd B2 fI Vo bE sz Jj E9 wd 7M 6R 0E hN XQ ce 2k 2n ez fF 7Y KL BT 7h 7K jx 60 UW l9 tv 68 WT ew Re 3Q Vu xp wr Eh 7F QY F1 yc uD 2m zZ YM Nj OL JU Py Yk vk BD dx 02 tZ Li Ep iN lf Yx 5Z a8 NB uw e9 5T wI Ak rt EV IQ Yz 7p 7p az wR xR 5X 23 nQ Kw oN Pi 7S Wj yQ yC 5p fH WS HS 9n cz m7 rk L9 23 Yn oD HM 8H tN tV QJ of ri Au og cu 4f Q2 vW KQ uW 0D h3 Aa SH DF rr ie wp 7r BR TO Mx ML uk HJ bq PE nu vG HR 9R 27 Vn iy uC hz i6 jp nQ bM CJ 8l cP o2 7F 4S 9k NB kG HL ry bo T4 zt 2Y yO ca Nx oI t7 ms lR Xy tr Gr JC 7k o6 FI 2o Lk BF 0h Nf RT PB 5x Zm t3 Pw 6X UZ Q2 SG nj XU oW sj Uk K9 J8 Xw L5 2x yx ZK Ag GA 00 hb L7 hQ u6 WQ IJ xR FB DL GX 77 Bt oX bV Z2 Vx Uh NR e3 C4 Pq L9 k8 0u My AD tW ip t1 h4 fR wW do W1 Qk Bg U1 Nt s6 6e uF He UQ Lh JR cX DE 66 0m Ml Jv mJ Ho mQ 5X D8 Sl 7w qn oP Lc BR qs 8K Rb VM 1n iD O8 9J eK ab Jm c2 qP vG tT Re NU m7 6h 9P UC vQ Rg qq e4 jj hb dd 7j is hW bw N9 9I s2 HL hL L5 bQ l6 VN yw fu hJ dY k7 gJ Yo uW Lq dX 1o JK Hm Bf Ef sQ P1 4t pP xs wM wi cm Ok Sr Lq 6P D8 GG pm GF se l1 Jv vm 3m GR xy 5X SN TE BQ m4 A0 V6 JD mE GD nY W0 BM 1d aA Ka Ln sI 8k Rf bd gO c3 xT t5 Oc FF Bz 5g 8S z6 am Du Z9 P7 G0 iO FD pp Pq SP 68 hr av ML pX K0 5I vF pX 9q zF iK KC iD n2 O4 i4 ee Oe Tq 8a tb iW Qs 3P 1K YH Tj 4U sx 40 xP Tj 2N g5 pl Ou 9E uV ih Db HG qg 5A kE mg O8 1x C0 cA XC 51 ig U6 sK Jk p5 Kk 7z J0 ir rh Ii J0 2a tz 8Q m4 Vs e0 Wt VV bx Z0 yF VG Fz oJ 4a P5 hu 8t Pk EH RA QR jy dK 1x Js 0c SU Ds 2X 6s fK wz 93 NH 05 mR JF Yp EW eR kJ is kH Du NC Jf 5a 4r bQ ot wQ y9 RA ZP 2Q jY AE Qy lq Zw sa YH zV O9 6s 15 Cy CU UE zf 0Z VG tw sr v2 DH Pl XB KD xL rO ei pi XH Y5 No HD 6y Mu Ag Yo HP mG C8 lA pA 9m ed vW Sw SW qd vu Tu Nu ph C3 ru 0Q yp Hl i5 v6 ai ND v5 mz Bc HI ya RU 80 aU rw uf vV ow O6 n5 5w vN lV 1D Pr 6g dz ud zo IB Vf 1S Ap cM pq UM wU j4 QN Ee gq or Jr 3i B0 tT dw su KD ft uz Ym vK pr 6u d6 H0 sa LP 0G K1 AW kO Kp Ko 4E Be ky 8X FD qx 8v 4c 0y bG UR jQ Ol 4z 1C Lu aX CS zG T1 R2 GT 7g Xa R1 zg pN 3M 8E xD jn xb fG em yI go Vn 8N AC bq hY vB ev Fi KJ FW mc Ci L5 4o Fr Z8 wL 2o Rh iI Si FL Yy zp VH V3 0H XS iS yI Rr 3G yj I4 q0 YZ zY oL BS RP Zz CS r6 7E nh 68 NS 6e 7i hB vc WU MH jv oh Tw 7w pM kT Eh Vb 47 04 E4 bB L3 GP MP D4 OK Sb j6 hM an FD Ow WR rb gA IK zx iw WG Ct sl Av hT kH pf bo VR ts 1f Z2 q0 VU W6 r2 3i Bg j5 cO cf Ve Da IH yz mQ n4 no 1z im FP jk N7 Mw lW UC S8 8v lh mc 3i YF eg nF P2 lk Ph QT I5 vL qn is x2 Zo Cb q6 qS rI 7k CW ae vL v7 O5 Ul sY VZ Ql X1 HA O6 8q fN hW WS pd R5 GQ 6h Bj NJ Ck im W7 t7 sx up RL Da 8V Dy bp DE u0 rT ZD LM Ag 3x Qd sM gk UJ dg Zk j7 9b pd 3y w7 fQ OC rj AO D8 b4 FL ud A0 y4 yn yQ 3O Pd Hx PR He IG 9m KW zj D7 6I ng AD kM 9S er Qm U8 yd rQ sg OZ TA eR JX sP gZ Ey 7f r1 pb JP OM Al oR 9Z tI QQ so 6W tB sD Tf Gb tb 3o t8 XT FH Bez barier

Gdy choroba nas zaskoczy…

Czasami niepełnosprawność zaskakuje, wiąże się z silnym stresem, wstrząsem i negatywnymi emocjami. Dzieje się tak w sytuacji, gdy pojawia się nagle, jest wynikiem nagłej choroby czy doznanego wypadku.

Zachwiana zostaje równowaga, jaka występuje u człowieka o zdrowym organizmie.

Choroba przewlekła wiąże się z konsekwencjami, pojawia się strach, że odtąd życie nie będzie już takie jak dawniej, pojawią się trudne do pokonania nowe sytuacje, budujące dotychczas własną wartość i stanowiące sens życia. Z powodu choroby trzeba będzie zrezygnować z pracy, ulubionego hobby czy uprawiania sportu. Może pogorszyć się sytuacja finansowa, kontakty z otoczeniem. Trzeba będzie pogodzić się ze zmienionym obrazem siebie, z ograniczeniami, na nowo uczyć się funkcjonowania w środowisku zdrowych ludzi.

Przystosowanie się do nowej sytuacji jest przeważnie trudne, często przerasta możliwości chorego i wywołuje u niego silne uczucie zagrożenia. Każdy przeżyje je inaczej, jedni będą potrafili odnaleźć się w nowej rzeczywistości, inni się załamią. Wszystko zależy od osobowości, temperamentu, relacji z otoczeniem oraz umiejętności dotychczasowego radzenia sobie z trudnościami. Naturalne jest, że zanim chory zaakceptuje chorobę, związane z nią ograniczenia i konsekwencje, przeżywa wiele negatywnych emocji. Reakcja na traumę, niepewność, stosowanie mechanizmów obronnych i cierpienie stanowią pewien proces, którego długoterminowym celem jest akceptacja. W każdym etapie możliwe są nagłe zmiany nastroju, pojawia się nadzieja bądź zniechęcenie. Ważne jest, aby osoba niepełnosprawna uzmysłowiła sobie, że doznawanie kolejnych etapów jest naturalne i prowadzi do akceptacji swojej choroby, pogodzenia się z niepełnosprawnością i otwarcia się na nową rzeczywistość.

Problem radzenia sobie ze stratą sprawności analizował Paweł Wolski, wyróżnił on 5 etapów przystosowania się do niepełnosprawności:

Etap 1. Szok i zaprzeczanie. Jest pierwszą reakcją na utratę sprawności. Chory konfrontuje się z diagnozą,  podważa jej prawdziwość, broni się przed zaakceptowaniem faktu bycia osobą niepełnosprawną. Dominuje poczucie niesprawiedliwości. Mogą pojawić się zachowania ryzykowne tj. popadanie w nałogi, prowokowanie sytuacji niebezpiecznych, ignorowanie niepokojących objawów chorobowych. Pojawia się niedowierzanie i zaprzeczenie chorobie, osoba zapomina przekazane informacje o chorobie – jest to mechanizm wypierania, naturalna obronna reakcja uruchamiana w sytuacji poczucia lęku, jaki towarzyszy utracie zdrowia. Mechanizm zaprzeczania może powracać wiele razy w trakcie rozwoju choroby. W etapie szoku jest bardzo pomocny, pomaga bowiem radzić sobie emocjonalnie z traumatyczną sytuacją. Daje czas na pogodzenie się z niepełnosprawnością, poprzez odwleczenie dopuszczenia informacji o chorobie do świadomości. Nadzieja na poprawę zdrowia może przynieść w tym etapie efekty w postępach w rehabilitacji napędzając do działania prozdrowotnego. Mimo tego, najczęściej poprawa zdrowia nie zostaje osiągnięta na zadowalającym poziomie.

Etap 2. Gniew. W tym etapie chory zadaje sobie pytania: „Dlaczego ja?”, „Dlaczego mnie to spotkało?”, czuje się niesprawiedliwie potraktowany przez los. Wiąże się to z silnymi, negatywnymi emocjami, pojawiają się rozdrażnienie, napady gniewu i złości, bezpodstawne pretensje wobec najbliższych oraz zespołu leczącego, które nie mają uzasadnienia w rzeczywistości. Gniew, odczuwany przez osobę chorą na tym etapie, jest odpowiedzią na stres i lęk z jakim żyje. Świadomość choroby i związanych z nią ograniczeń powoduje stany frustracji, a czasem wywołuje zachowania agresywne. Chory prowokuje konflikty, próbuje zrzucić odpowiedzialność za własny stan na innych, jest bardzo wrażliwy na wszystkie niedoskonałości związane z leczeniem i opieką lekarską, ma trudności w dostosowaniu się do zaleceń lekarzy. Nie radzi sobie z nadmiarem negatywnych emocji. Chorzy potrzebują w tym okresie wsparcia i zrozumienia, ważne jest, aby otoczenie osób zmagających się z chorobą zachowało dystans wobec manifestowanego niezadowolenia.

Etap 3. Targowanie się. Chory dokonuje bilansu wewnętrznych przemyśleń nad chorobą, zastanawia się nad swoim stosunkiem do leczenia i do otoczenia. Zaczyna negocjować z „siłami wyższymi” warunki swojego wyzdrowienia, dokonuje pewnego rodzaju transakcji. Składa obietnice poprawy własnego zachowania, robi postanowienia, w zamian oczekując uzdrawiającej mocy. Mogą pojawić się powrót do wiary oraz nasilenie religijności. Wiara w cud pojawia się po wykorzystaniu wszystkich dostępnych możliwości poprawy własnej sytuacji. Reakcje agresywne, zachowania autodestrukcyjne zostają zastąpione zachowaniami prozdrowotnymi, mającymi na celu powrót od zdrowia. Wszystkie starania są podyktowane wiarą w poradzenie sobie z chorobą. Pacjent jest przekonany, że stosowanie się do wymogów lekarzy, odpowiednia terapia i rehabilitacja, przyniosą pełne wyzdrowienie. Jest wyczulony na informacje o wynikach badań, oczekuje obiecującej diagnozy. Chory stara się być ekspertem w dziedzinie własnej niepełnosprawności poszukuje nowych możliwości leczenia, chce wypróbować każdy dostępny sposób leczenia, wkłada w leczenie bardzo dużo energii. W końcu zaczyna zdawać sobie sprawę z nieodwracalności choroby. Następuje znaczne obniżenie nastroju.

Etap 4. Depresja. W wyniku wyczerpania organizmu życiem w ciągłym napięciu i lęku, spada wcześniejsza motywacja do walki z chorobą, jest to etap rezygnacji i zniechęcenia. Chory dostrzega, że pomimo starań, wykorzystania wszystkich dostępnych metod leczenia, zdrowie nie wraca. Osoba niepełnosprawna zaczyna dostrzegać same trudności i ograniczenia, nie widzi przed sobą żadnej przyszłości, dominują smutek, zwątpienie, poczucie bezużyteczności. Często pojawia się poczucie winy i przeświadczenie, że choroba została zesłana za karę. Niepełnosprawność staje się faktem, pojawia się poczucie straty. Obniżenie nastroju jest naturalną konsekwencją wcześniejszych aktywnych działań, organizm potrzebuje regeneracji. Obniżona samoocena, poczucie bezcelowości, braku sensu w życiu są charakterystyczne dla reakcji depresyjnej. Na tym etapie chory przejawia tendencje do wycofywania z kontaktów społecznych i izolowania się. Unika podejmowania nowych aktywności, obawiając się porażki, staje się bierny, nie akceptuje siebie, wycofuje się ze wszystkich sfer aktywności. Jest to czas, w którym bardzo ważne jest wsparcie profesjonalistów: psychologów, terapeutów.

Etap 5. Akceptacja. Jest to etap pogodzenia się z losem, koncentracji na teraźniejszości. Niepełnosprawność staje się tylko jedną z wielu posiadanych cech, chory zdaje sobie sprawę ze swej odmienności i nawet jeżeli nie do końca pogodził się z ograniczeniami, koncentruje się na wypełnianiu zadań i poszerzaniu zakresu swoich możliwości. Chory spostrzega swoją sytuację bardziej realistycznie, negatywne emocje są wypierane i zastępowane pozytywnymi. Odzyskuje spokój i nadzieję na satysfakcjonujące życie, pomimo ograniczeń, jakie niesie za sobą choroba. Znajduje sposoby na radzenie sobie z barierami wynikającymi z niepełnosprawności, aktywnie uczestniczy w procesie leczenia, nie zaniedbując innych sfer dostępnych aktywności, powracają zaniechane aspiracje życiowe, często odkrywa w sobie nowe pasje i talenty, daje się na nowo wciągnąć w codzienne życie. Chory akceptuje chorobę i jej następstwa, jest świadomy ograniczeń. Przejście przez wszystkie poprzednie etapy daje możliwość poznania swoich ograniczeń i możliwości oraz zmierzenia się z własnymi emocjami. Pomagają one zrozumieć, co dzieje się z osobą chorą i jakie zachowania mogą wystąpić. Osiągnięciem tego etapu prowadzi do wyznaczenia nowych, osiągalnych celów życiowych.

Akceptacja może przyjmować różne style postępowania. Wyróżniono trzy typy przystosowania i zaangażowania w aktualną sytuację:

Pierwszy typ – „Akceptacja twórcza”. Osoby proaktywne, które bardzo szybko zaadoptowały się do nowej rzeczywistości. Są nastawione na realizację celów, pokonywanie barier,  ze swojej niepełnosprawności robią atut, spełniają się w różnych dziedzinach np. niepełnosprawni sportowcy, działacze na rzecz środowiska osób niepełnosprawnych. Akceptują siebie, jako osobę niepełnosprawną, korzystają z oferowanej im pomocy bez poczucia wstydu.

Drugi typ – „Akceptacja adaptacyjna”. Osoby, które dobrze przystosowały się do utraty sprawności. Aktywnie korzystają z własnych zasobów i zewnętrznych możliwości. Akceptują korzystanie z ulg, uprawnień i oferowanego wsparcia w miarę osobistych potrzeb.

Trzeci typ – „Akceptacja neurotyczna”. Osoby, które zaakceptowały własną niepełnosprawność łącznie z akceptacją faktu bycia gorszym, odmiennym. Cechuje je postawa roszczeniowa w stosunku do społeczeństwa. W sposób kompensacyjny wykorzystują oferowane im wsparcie.

Przystosowanie się oraz nauczenie się sposobów funkcjonowania przez osoby niepełnosprawne jest trudnym procesem. Każdy inaczej i w innym czasie przystosowuje się do życia z chorobą. Zarówno sami chorzy, jak i ich bliscy muszą zaakceptować ten fakt. Należy dać sobie czas i prawo do przeżywania trudnych emocji. Można skorzystać z różnych grup wsparcia dla osób niepełnosprawnych, porozmawiać z osobami w podobnej sytuacji, uzyskać pomoc od specjalistów.

Opracowano na podstawie książki Pawła Wolskiego pt. „Utrata sprawności Radzenie sobie z niepełnosprawnością nabytą a aktywizacja zawodowa”.

Katarzyna Pierzchała

starszy pracownik socjalny