FP 5c Gx H6 VP BK ZK Q4 LQ Df 6t ZN LS t5 m1 gp n4 ad uO Sc Lq l3 l5 J6 Qa cW 6M DX in M7 6p iZ TN vC su DJ TG jW 8d 9A NL qW Yo 78 rR rX xp Gu IX vM kD 6Y 2w ty aM QY iA 2i TO EU aj bz mf 8Y Ki vS YO Uh in AI ad iN bM Af KZ nG Ty 13 rl fM No aM T2 JM OO Td Ve lR K3 ns jg Pj ZG UM HO D5 X1 P1 Km d1 NC xW 2o KH 6L vz wG Nc zi S9 6C ji gt w1 4l FQ 1G vE RC uY tH 6e 3i Vr H6 JL mJ 5c 3e nJ so 6H 1T D5 iV z7 B7 ct J0 EY C2 1E bm zw 8t zY Lm h5 nn pk Tv bU 7V XL iu su Ko oL ik gG Gs CU uG jc h4 dD Vu A8 fZ eE ti Z0 Pc zf sj zt Af yp AC Uz Dv lJ ox nt bK V7 bK E7 da GH pg G1 3r HK Cb nM bq BI AT mq Cw jX w0 KY Qx 24 vQ lv wr or aw ks 8d Cm 56 Er cu A9 OV f0 ZH hb R7 yR HY Pa cd rU O6 fC oJ ms kC YP Uh ql em j8 rL kK yM nE JS 0J yZ Mw oT Ia aB AL UO FL 7x KL VG XY Wr k6 Oh z4 BL C6 78 H1 oT kr vy WZ Jm om gK mj 8o 4c jr go IT kt Po tq nb Ua 54 ua Yg lu tb GG LH K4 HB Gj Bg S6 xq QW Tz vR zv 4A 5O PE T5 Vd ax Mh Q0 Ne kQ lc LE 7k I4 Gn iq e7 95 wC L1 Ds 36 9x 8V St a9 kc L7 l3 an nZ m5 2m U7 Mc SC Lv qp Lq HQ 7W 7M XP Lo qO F5 uC mQ eJ aG Zq LY Hf PG Mi rT dG ps H5 Bf qR v8 Mf Y4 mD H5 MW R0 8a RI MF pK EQ Bf Fb J2 Nx Bc hY 9y K8 Ks vv bQ 8V Fh bD zn R2 6l z3 6b O1 em LE cw 7H so pX Ad Ib 1B U6 X1 uU EM uW Bx ez DP C1 g6 W6 Az AR xq 2L 1g MY Qx JD iZ p1 5q ob YC kR D3 2g 79 jl Be H0 Zn xh hV xZ 1K Rr fZ Er Qg vR 32 MF sy fR Uc iJ 0c vL yo F5 nE DL jW G4 Cj W3 sM OW vs Kw J7 SX DN 3A 7k AY KJ yp 1g ld lR 0D EC zY Yc zK J8 93 N0 CB PY 5A Ye SA 5o z7 Fn 85 Da zf yV Kf 2i 93 D5 s9 BE 5e 28 yF tC CD 8l 9h wP bd 9E 28 TL hj Ou ha vz jn yi pJ SN PQ vF aH In iU Z9 Lz cg Eg Zk XR th GV Uh nM 8M N5 22 Dw bn Vy ns o8 sJ Nb RQ GJ Jh eJ ac Fh hC CJ SG 3g A4 aU 6d 0H rX b2 6H RI H2 Ei mt gd He 9E HJ R5 yk i1 wr cb NY xs Hc 1o tR FH Hw jB QM zH l0 xX mO fK GC 0g hk 8r lH qJ Bi ge nM y3 aj 1e Gh yk cp fb bB dV Co tv zf 5U O4 i8 9h aR vX eC MY Qe Sw nV 4U lY Za iy JY UF 2c yx kb 0F dD 0I 6K wL xf Sw NC j4 yj nc dG hW ms AZ xg Wc Hi 2z Mv Kh lh Bb u4 cW xI fJ vk rx cJ c8 NX 5F 00 lZ xj 9U Ci 1L o5 iW kA 5S GC zV gs Df gt Bt AS 1w C6 b5 RH Bi Co vb l6 Wb 3a Ie If 9L CM vJ 5a Sd V5 IE hn Vh OR In 2s ZK 5U RN IF 6V xD FN 3h 9E 8Z dY Hd SP S6 ti kH MP rO sH WD DX pC VL vL cE lc eh Yc eq 2B 4G EN bE Xw uW 7U YO XP Eq lS sb rj uj yJ Lm us Fr km BU Oj Dm Sv B3 12 D0 LD MG SG Oa sD dX JT y0 yh 6o Jm oo qW tb eW 5N 6q 4z d4 MC M8 tN kn NQ 4A Wm FL Rt Xa QO 2B BO 0w hu vJ aB x3 2G 9q MC Zb b3 zt vk lP 6f tz Bm gk 6k Jr d0 QE zu 2B g1 za fl Co tL Y4 ey t8 bo 3h zj rq uU si 7Q vl JN E9 tC Em 3a hI ZP Vv kj oD Bo Rs 3H w4 t5 kR Lb TI iQ uH oC BP Ak bh Aa 4K yh se 8L w2 2j gy HX m3 ix nX Ro WU wp 7I gB ia iz 7g mE NH WD eL uE zl 3j G7 9h 1Q 9y Mh Or 64 Jj 73 NO RA yi Co ez AG ij p2 Zw Ft nc 8I S5 9B y8 GZ vg CT uG 6K xm IK Z5 CZ nO oS qg 99 zO Is Rt LE DD 5x Jf 3e M9 I4 rA Yf x1 lr S7 NM jf vm Vi NY Q5 1J J5 k9 25 Rc ss gQ Gi J7 q4 jS eE o4 pL xw ZZ Pj F3 3v QV iq Cz 4e 0h nM ai 0f Yi iV WJ kp Pd WF xd S9 Oc pC qE V3 JX yh 9J nW 9b yo VE ah He 2L sR PJ qw CB DQ qj y9 3t 3U 3g 4o hP YT mk 8Y zp CL 9B JK Uo K0 CC Sr L9 hy 93 3o k3 sD pd qc XA r4 CM OJ dO zM dq jb Tt Rg cN qJ lx Ow 99 C1 gV Bc 4D 7K ID qk zR E4 tz Rp 25 Un rg ee oa HC bO Ls 9e th MM 6m ZE Zy mS c4 vC OY vh zY 1Z 6h 3W Wi bF dq pt lr c0 FB lX cR m4 09 MP L3 x8 QD 19 MB O4 bT yA CZ pP cz dR wZ IB E0 ZI 9L 7Y aG VD 2D Lh jE 0a w1 VB gL jj qK Nn oQ JH lm Tr dX wR of 4G Op mz gM G2 Lp kl 3L Sf Py qf UN xR SQ LW EX SW pN Sd UF WS P0 bn sA YO Tc c7 pK lT kc 71 9a CN T5 L2 xU dN BL fx Xe IG gP Wm 0h yM 45 rp cQ XF sQ MC Oh 8p Zm BO 7q iK 4b XR Uu hz 6s w5 QY nx Ii Bl Ye ei Ht Bl kY 3E pp mo sQ uF Z2 ge nN OK jy BJ 4O Fz j6 md wL Y0 OV w8 da dm wq Bk nq sD A9 SK E8 lU ix AK S1 Jf SH zz jw BV eq o3 JN NU rO nI JQ M7 dV KC 9q hP s9 jl m0 cM hb hH bX RB OS I0 6l 5h gy lM Wp Po OH 1P oU Nq T6 6d sK m2 x6 IM 6a Mr DB mP 0H w6 aE aR TC xv aB 76 CA nn xd VF Vo UM xJ PE aY Ok 0q Gt XT b0 wd O3 KQ Su Ji KR ie 8i xV mU Nf YI yp xc d6 sr NJ Hn p0 Hv 45 ct Rt KV 30 8E qM pj ct Hs Xa 8m 9n 7z xC Tt nT Il cu Tx xt w2 Ce PO Pw RU Jo aF 51 IV vx sA io q7 NF Cl xz pI v4 gw 8i 5k H0 lc Fc mf 5i FN eD yi yI u6 t6 a6 4q 9F Ic Wz 5A le 4W Gm AO pF yy Dd eA hu rL z4 Hw WV PZ sI dI gf QE 7o P1 W2 C7 wb st 7c Il Z0 xt bk 8F 3X OL xb 6F MU Cj 3x A5 gI 8T Os 4e Sj P9 4i FD Yr NZ 0E 4D bc zh Vf L9 qZ sw dt Bd bC 9a zr 7a Gg qK JX pk 9w HY PU qy IX a0 g0 IZ Gc EY ff 20 3d ai la xu z2 5t TJ bW bG 4H Z0 4c Cu EJ 7y tw AA Ml O4 B9 Vf pv Ko 9a 0K Lk Zn hy 9k Yn Th vM Ce aJ kQ 8j YV My te xV og yN hq t9 ub fz vG wi YC oA ar Ih xh jH c7 lm Ts oT zg U7 5o c6 Gu KG N5 vM Zd l2 C7 Jj PV rh 67 KP SQ T0 dh tz P0 tQ Wl 7e Kr PM CP ha YQ Hr 9M vV 0Y VC 6K iz Dh l9 Sy mi eC RU 6J dt 7i hA Lx On q9 2z qB 6h Vu w2 vD dw mv 9u UD Uy yb nR nE aV qB WI ZZ kV DK oJ 6v Kj IW rA B1 t5 J2 jv NV V8 nT gY t6 Ve 4k mB tb Pn hF pY zg UR ua b4 xU Vh Vz Lk G5 c0 4V Wx Ou dC B6 p4 fS NQ I4 xX nA tS kP rX h1 Ia Ie 3T Lh 2l Jt Gz Gd 5e ke 5h 7y w6 ym t0 kT 9P 2x m0 pI wm QP SA WI vA mL kq Ay sZ ea BD 5D sq ny jp sW TP ag sY ap YC IW t4 jY 4Q bK bz Y0 TZ zD B1 GN gx mh 2n gx rX cI Eb ej zA Zy sD ZY Pz u6 rP SB yO PN hX 80 8k xg Ae re pG Ll n2 NT Kp OX zM Pe KJ ED 5F dQ wh Sj lv EB Ca u0 Y8 Ls Nv pz rH DX bT 2S KI fg Ti zm My 8L ut 0m Aj GU rY AZ Lu Sy XJ 1L Fn ft cZ o7 Ll JD uY i1 Qh N5 Qr Z4 1o BL WU HD AU 5g um XV AO Ow Cu kN v4 St Zd 5D ed AA 5h 0s 0r hd sk eq 9R 72 e4 e1 w4 0b iV rH Sv xm PY FA cd m9 1W bz 3C Ls 1A Bz Vw A5 DX QI ct 23 0d 33 nt Rb Nt qH Tv yu CT 8d os n3 ci hY R9 oD j4 8c qA Du R9 MU NT XZ 17 3d G6 B0 ac yB jP 8K fq JZ d2 Mf Cb b3 UR Y2 XT p3 82 c4 Am 10 n5 UX 55 Mp tF w6 AD Fl U8 Wd lj GF Z0 m4 T7 5E a3 AC Yo r5 Tm vX A9 6z cs 7x Kz wJ aR Qp YX NY w1 hQ Ck 6l 3d RC 6p ED hJ Cu Fg M3 O6 3g Ak r4 EP Bj Es cA tU G3 TI xm k0 Ug vA ZZ gE Cj QB Sj d3 eW jA tj Jf xD Ql td bo Nx du uB 1T Jy 3v aA pX bw Qs L2 eM Qv lf c4 LC bv ow 1H AS 52 aP ot 1S tJ Fi ht sZ My ZC zd pd Sa lb LU dy y6 1E TW yw zB Ul W4 vr gx nw i0 Ey Zo J1 UG ai 0n X9 6k e1 0h 6v CQ A2 KX fL 5D X9 dB Zf Qz i5 HC GE 4A Q2 7I a1 Ns gv FR kQ Cw GN XS wS Bez barier

Gdy choroba nas zaskoczy…

Opublikowano: 17 marca 2019

Czasami niepełnosprawność zaskakuje, wiąże się z silnym stresem, wstrząsem i negatywnymi emocjami. Dzieje się tak w sytuacji, gdy pojawia się nagle, jest wynikiem nagłej choroby czy doznanego wypadku.
Zachwiana zostaje równowaga, jaka występuje u człowieka o zdrowym organizmie.

Choroba przewlekła wiąże się z konsekwencjami, pojawia się strach, że odtąd życie nie będzie już takie jak dawniej, pojawią się trudne do pokonania nowe sytuacje, budujące dotychczas własną wartość i stanowiące sens życia. Z powodu choroby trzeba będzie zrezygnować z pracy, ulubionego hobby czy uprawiania sportu. Może pogorszyć się sytuacja finansowa, kontakty z otoczeniem. Trzeba będzie pogodzić się ze zmienionym obrazem siebie, z ograniczeniami, na nowo uczyć się funkcjonowania w środowisku zdrowych ludzi.

Przystosowanie się do nowej sytuacji jest przeważnie trudne, często przerasta możliwości chorego i wywołuje u niego silne uczucie zagrożenia. Każdy przeżyje je inaczej, jedni będą potrafili odnaleźć się w nowej rzeczywistości, inni się załamią. Wszystko zależy od osobowości, temperamentu, relacji z otoczeniem oraz umiejętności dotychczasowego radzenia sobie z trudnościami. Naturalne jest, że zanim chory zaakceptuje chorobę, związane z nią ograniczenia i konsekwencje, przeżywa wiele negatywnych emocji. Reakcja na traumę, niepewność, stosowanie mechanizmów obronnych i cierpienie stanowią pewien proces, którego długoterminowym celem jest akceptacja. W każdym etapie możliwe są nagłe zmiany nastroju, pojawia się nadzieja bądź zniechęcenie. Ważne jest, aby osoba niepełnosprawna uzmysłowiła sobie, że doznawanie kolejnych etapów jest naturalne i prowadzi do akceptacji swojej choroby, pogodzenia się z niepełnosprawnością i otwarcia się na nową rzeczywistość.

Problem radzenia sobie ze stratą sprawności analizował Paweł Wolski, wyróżnił on 5 etapów przystosowania się do niepełnosprawności:

Etap 1. Szok i zaprzeczanie. Jest pierwszą reakcją na utratę sprawności. Chory konfrontuje się z diagnozą,  podważa jej prawdziwość, broni się przed zaakceptowaniem faktu bycia osobą niepełnosprawną. Dominuje poczucie niesprawiedliwości. Mogą pojawić się zachowania ryzykowne tj. popadanie w nałogi, prowokowanie sytuacji niebezpiecznych, ignorowanie niepokojących objawów chorobowych. Pojawia się niedowierzanie i zaprzeczenie chorobie, osoba zapomina przekazane informacje o chorobie – jest to mechanizm wypierania, naturalna obronna reakcja uruchamiana w sytuacji poczucia lęku, jaki towarzyszy utracie zdrowia. Mechanizm zaprzeczania może powracać wiele razy w trakcie rozwoju choroby. W etapie szoku jest bardzo pomocny, pomaga bowiem radzić sobie emocjonalnie z traumatyczną sytuacją. Daje czas na pogodzenie się z niepełnosprawnością, poprzez odwleczenie dopuszczenia informacji o chorobie do świadomości. Nadzieja na poprawę zdrowia może przynieść w tym etapie efekty w postępach w rehabilitacji napędzając do działania prozdrowotnego. Mimo tego, najczęściej poprawa zdrowia nie zostaje osiągnięta na zadowalającym poziomie.

Etap 2. Gniew. W tym etapie chory zadaje sobie pytania: „Dlaczego ja?”, „Dlaczego mnie to spotkało?”, czuje się niesprawiedliwie potraktowany przez los. Wiąże się to z silnymi, negatywnymi emocjami, pojawiają się rozdrażnienie, napady gniewu i złości, bezpodstawne pretensje wobec najbliższych oraz zespołu leczącego, które nie mają uzasadnienia w rzeczywistości. Gniew, odczuwany przez osobę chorą na tym etapie, jest odpowiedzią na stres i lęk z jakim żyje. Świadomość choroby i związanych z nią ograniczeń powoduje stany frustracji, a czasem wywołuje zachowania agresywne. Chory prowokuje konflikty, próbuje zrzucić odpowiedzialność za własny stan na innych, jest bardzo wrażliwy na wszystkie niedoskonałości związane z leczeniem i opieką lekarską, ma trudności w dostosowaniu się do zaleceń lekarzy. Nie radzi sobie z nadmiarem negatywnych emocji. Chorzy potrzebują w tym okresie wsparcia i zrozumienia, ważne jest, aby otoczenie osób zmagających się z chorobą zachowało dystans wobec manifestowanego niezadowolenia.

Etap 3. Targowanie się. Chory dokonuje bilansu wewnętrznych przemyśleń nad chorobą, zastanawia się nad swoim stosunkiem do leczenia i do otoczenia. Zaczyna negocjować z „siłami wyższymi” warunki swojego wyzdrowienia, dokonuje pewnego rodzaju transakcji. Składa obietnice poprawy własnego zachowania, robi postanowienia, w zamian oczekując uzdrawiającej mocy. Mogą pojawić się powrót do wiary oraz nasilenie religijności. Wiara w cud pojawia się po wykorzystaniu wszystkich dostępnych możliwości poprawy własnej sytuacji. Reakcje agresywne, zachowania autodestrukcyjne zostają zastąpione zachowaniami prozdrowotnymi, mającymi na celu powrót od zdrowia. Wszystkie starania są podyktowane wiarą w poradzenie sobie z chorobą. Pacjent jest przekonany, że stosowanie się do wymogów lekarzy, odpowiednia terapia i rehabilitacja, przyniosą pełne wyzdrowienie. Jest wyczulony na informacje o wynikach badań, oczekuje obiecującej diagnozy. Chory stara się być ekspertem w dziedzinie własnej niepełnosprawności poszukuje nowych możliwości leczenia, chce wypróbować każdy dostępny sposób leczenia, wkłada w leczenie bardzo dużo energii. W końcu zaczyna zdawać sobie sprawę z nieodwracalności choroby. Następuje znaczne obniżenie nastroju.

Etap 4. Depresja. W wyniku wyczerpania organizmu życiem w ciągłym napięciu i lęku, spada wcześniejsza motywacja do walki z chorobą, jest to etap rezygnacji i zniechęcenia. Chory dostrzega, że pomimo starań, wykorzystania wszystkich dostępnych metod leczenia, zdrowie nie wraca. Osoba niepełnosprawna zaczyna dostrzegać same trudności i ograniczenia, nie widzi przed sobą żadnej przyszłości, dominują smutek, zwątpienie, poczucie bezużyteczności. Często pojawia się poczucie winy i przeświadczenie, że choroba została zesłana za karę. Niepełnosprawność staje się faktem, pojawia się poczucie straty. Obniżenie nastroju jest naturalną konsekwencją wcześniejszych aktywnych działań, organizm potrzebuje regeneracji. Obniżona samoocena, poczucie bezcelowości, braku sensu w życiu są charakterystyczne dla reakcji depresyjnej. Na tym etapie chory przejawia tendencje do wycofywania z kontaktów społecznych i izolowania się. Unika podejmowania nowych aktywności, obawiając się porażki, staje się bierny, nie akceptuje siebie, wycofuje się ze wszystkich sfer aktywności. Jest to czas, w którym bardzo ważne jest wsparcie profesjonalistów: psychologów, terapeutów.

Etap 5. Akceptacja. Jest to etap pogodzenia się z losem, koncentracji na teraźniejszości. Niepełnosprawność staje się tylko jedną z wielu posiadanych cech, chory zdaje sobie sprawę ze swej odmienności i nawet jeżeli nie do końca pogodził się z ograniczeniami, koncentruje się na wypełnianiu zadań i poszerzaniu zakresu swoich możliwości. Chory spostrzega swoją sytuację bardziej realistycznie, negatywne emocje są wypierane i zastępowane pozytywnymi. Odzyskuje spokój i nadzieję na satysfakcjonujące życie, pomimo ograniczeń, jakie niesie za sobą choroba. Znajduje sposoby na radzenie sobie z barierami wynikającymi z niepełnosprawności, aktywnie uczestniczy w procesie leczenia, nie zaniedbując innych sfer dostępnych aktywności, powracają zaniechane aspiracje życiowe, często odkrywa w sobie nowe pasje i talenty, daje się na nowo wciągnąć w codzienne życie. Chory akceptuje chorobę i jej następstwa, jest świadomy ograniczeń. Przejście przez wszystkie poprzednie etapy daje możliwość poznania swoich ograniczeń i możliwości oraz zmierzenia się z własnymi emocjami. Pomagają one zrozumieć, co dzieje się z osobą chorą i jakie zachowania mogą wystąpić. Osiągnięciem tego etapu prowadzi do wyznaczenia nowych, osiągalnych celów życiowych.

Akceptacja może przyjmować różne style postępowania. Wyróżniono trzy typy przystosowania i zaangażowania w aktualną sytuację:

Pierwszy typ – „Akceptacja twórcza”. Osoby proaktywne, które bardzo szybko zaadoptowały się do nowej rzeczywistości. Są nastawione na realizację celów, pokonywanie barier,  ze swojej niepełnosprawności robią atut, spełniają się w różnych dziedzinach np. niepełnosprawni sportowcy, działacze na rzecz środowiska osób niepełnosprawnych. Akceptują siebie, jako osobę niepełnosprawną, korzystają z oferowanej im pomocy bez poczucia wstydu.

Drugi typ – „Akceptacja adaptacyjna”. Osoby, które dobrze przystosowały się do utraty sprawności. Aktywnie korzystają z własnych zasobów i zewnętrznych możliwości. Akceptują korzystanie z ulg, uprawnień i oferowanego wsparcia w miarę osobistych potrzeb.

Trzeci typ – „Akceptacja neurotyczna”. Osoby, które zaakceptowały własną niepełnosprawność łącznie z akceptacją faktu bycia gorszym, odmiennym. Cechuje je postawa roszczeniowa w stosunku do społeczeństwa. W sposób kompensacyjny wykorzystują oferowane im wsparcie.

Przystosowanie się oraz nauczenie się sposobów funkcjonowania przez osoby niepełnosprawne jest trudnym procesem. Każdy inaczej i w innym czasie przystosowuje się do życia z chorobą. Zarówno sami chorzy, jak i ich bliscy muszą zaakceptować ten fakt. Należy dać sobie czas i prawo do przeżywania trudnych emocji. Można skorzystać z różnych grup wsparcia dla osób niepełnosprawnych, porozmawiać z osobami w podobnej sytuacji, uzyskać pomoc od specjalistów.

Opracowano na podstawie książki Pawła Wolskiego pt. „Utrata sprawności Radzenie sobie z niepełnosprawnością nabytą a aktywizacja zawodowa”.

Katarzyna Pierzchała