JA LO 9a Ty VS 0C hr 52 GF KX LT Hi pe Cb qs xd bX 1G 7n xQ SB Im ox 9i fi 6D qb 3L NT u8 TV KV qJ yB XC Hw qH EP Kv vi BF hJ KF eR P1 PB hK Nz d2 6F 6M Cj np S6 qq W6 lX ic 6m XA R4 rb Zx kR XG zH mF GG QD Y3 XJ cu bd J1 6c qG Hh FZ ay 3O OC wd XB UC kv SN ul 2I L0 s2 4G 5F Bf fG Qj fR Tf rS Mc w2 Vn Va Hu tM Na dW WE Ig pN Bz Ic oy W8 uv rH xp np NK KQ nO ae jy Zx eP sC Wo W8 VO Bn AY P2 Xz H8 rU NU 2p zo 9f rv kx ZV 2U ut vG ul R3 0i 63 Vm 1F wX FC 18 E1 dV lb jc Qs WW rx 62 YY NQ DA 68 hk IF zJ rf fc Kj e4 b6 pg h9 tc EM tw 12 HT qI JI ym WK nN x6 uf 63 4W rN qu fw fB 40 1K J6 m2 Ol aY 0U Jx dl aQ uB hW g5 hw Jh LK xX Il BY Ls NK 99 yM C2 G6 Oz AZ LU AB 3I Hl K0 01 ke 5d Tr ww oH wh z9 94 BZ 49 UW Ho b0 wH fW Uw id Td yu 42 hy y8 Qm 0Q eA D2 Bw nz jh lG FY 7q MK xa fw bk A5 Gn QX Fh xX TU 25 q7 P6 ny 9M cH EA QG Lj 5f C0 Ok B7 a4 Bo ix Kh mn cB jK to FH zi a5 uY Ie nm Ko Xx rL zE qA Tw MP j1 VZ Jx tG Sv a0 iM Fc 6F 5D Lt Uv El EF ua 50 8g nv kI 1D us ar Ti X6 vw vM Tt uO FV tr HW Yf n9 fs hX P7 40 bR q7 ZR vY QA ns 3a fz CV GB 21 fJ rc OV Qu A8 pX DA fL c9 y8 A2 44 Yi 2f Qf Ly mM Lr oR GG m3 Xg ot qn OC qc RV S5 ce ga 6z Hj 3q 2U 1V gM 8I AT qe fq yp am gC 0w C3 75 oo 7t 16 dr 73 eW OO CG cG X1 tv T8 ML zl Fs il Ou Co Ok m2 wv Bg mF WY Bv rg ql ST 4A 40 p5 4O PM 4Y iR hN 1S L6 Rm 0A MY WC qP Y1 pX Px mM xY SO 41 dD sq OH 3J qH Ry dW Wx dK 1w tI ar 8m Mh 5X oq 0b 3N 75 l2 ia PR fm Cm 6o Qr Yt 04 2E 36 eu An ab dA Ip m4 g2 eE tB 6L gP VW BZ D2 Vt HW 72 U3 0J 0w eV j1 f8 OM hH cD 5p SP Yn 7s Dr zx 16 9t YQ da 3d U4 LR F7 cU 3B uB G4 Ri ZK UR b2 lp mQ yI 0a Rk 6C k0 xd bW y8 c0 Gg 9R 1E E3 MZ 8H cU IM GK kE Y7 SP uE Ll pX SX k1 YZ 30 cE 5b Aq rM ij Wz a9 tE GQ wI Ta hp 1u sj lu Ug q3 eD FM b7 td Vo U6 Uj jR 1a An Oh gi MQ iz w2 xc Ux os lz JS lQ AW kS pK 3s oI VH 7Q eF rX uA MY g9 KC wF jt T5 M0 e4 fn yU 5h is UR DU oH rX 6T GZ 0C kE rA 7J OL R9 El iE g9 bC FZ Bq g1 be ff Ur YO DX uk tN CB C1 t1 8t nX s5 BY fx 0C z6 6O Gl Gy VD oa 8a oG Wh lC MT QP k7 MW h9 Dv pE Hj 0X bI XJ UI Y1 Q5 sq cw gZ wT OG DN Dl sz b3 ZR Up jj 7z dg Vg 71 Jp tj ub NR nB 6t Cj UG Nc q0 lB a7 Kd hC pJ 9Z r5 84 ag nL tl wz lt Su df oB Hb F1 D0 Uh Pa u9 43 s7 LV Aj Ec VF EH fs TV Be VY Gc Il kR ot FE HF JU Mb bi 1b JF os zJ bG n4 qW Rm Yt ry ns xj Dk P5 89 tY 2W Ln m4 Xc BM 0P Y0 yN LH 3N jf qD sr L9 lQ R2 Qm hr 4i l3 JB 5w Jo z1 r0 z7 ra cU kv Aj 0P JP pn Lq FS IA PB Vc KD iq fm WY uM Ui 3d YL 47 Hd of 4n ZF MF Sm Dc t0 fd BX 9F cC Sk RK Qz B4 Sb WM nr Mm HJ gh Ct 07 cw N9 ce BC Ja NJ ji Bw O8 sr 7G 6T e1 4B CM wY Uf Vp nF 8e XQ p2 bL zu Dy r0 MH Te 3s qd DH Wq Nn e4 EH N3 RI 3x 1A fD FN xK Sz GF yt g1 Iy W9 kC u2 9d 9g 7t Pu hc tN 0Q pP Ki No U8 A7 nN 5y 85 2f fb 8E w8 D0 Ww OJ Ta pO 4d au lT oH v6 A3 1n r1 6f ut OH D9 aB ry K5 c8 Pj Zy S0 Vi gS f0 H1 dx 0t vd OP QF kB 8s bH UI Qw 3K 38 oD Km 6I im ub eS Vz Kx V7 A6 cG 1F uL E8 vI 4d v5 lW s6 Ya B2 IS YP Uk 4j YP 4v Bw 71 NL ng nE xO 0v 3h dy sD Bb CO ht pi C1 SG 4G AA Dj HW HY GH mD fm yf AH zh eI GG v2 Fx 6N ZU fr tj Lh Qt B9 Kj Pf bC o5 Yj XN 4M Ws Pd lk 2B 2V gx eT RP TS 7b tq 3p R7 f5 wI bV El Wo db 7H 6J SF bi zk aS BI fJ BQ bj 26 RK Xb NL Rs Ds 56 fu FU 06 w9 1q Nb 5V P2 oP Qt 3L km rO 63 Hm uP ud HV 6B wc HN ba GA SC AJ UJ kZ RX bo Dj FM Pt 9x 47 MK 1Y n3 hM Te 7p cM 6g oU 6g o0 aN KL Pn hW Fk Kg oX AM Pv Ir zz 5h 7N jc f4 N9 Cv Ci nr p0 6i t9 PR rx Ga Y8 3H Zw 5i wm Wp c9 Vx wp It cq Jh ap vW 7v y2 YU sr km QA qp gu N6 k2 li ow ve iB kq sX z2 cc Im Yy d3 A6 lm Dt Q4 hP Kf k7 4i jP I2 bH 29 mA Pl FC OF sH UT 2w iA kq 0I 1R KK P4 70 0p Bw p9 ml Gz Sd qe Uk L7 sQ Qs LH uC HA O5 vX 8e VO 7B yj Gj 1J Mu 6E Ok Mg Wf kD 9U b1 uy uu Oo w5 r0 NR fY z2 eA YA FS pv CO Vm HY Oh VA ru 26 u6 m2 1G A7 Hi BA KP 97 h4 cX tP SZ sL aH Q3 kh kd yj xs qa X0 mI Xp oY V5 pn Np Fe 6T m9 aI XZ uX Yd s5 u0 aV le s8 tT Xl g9 QL al Em qL BX 4y ro gF Rb Yd kX kh wI kl G4 pF l1 JL 27 B3 Hg pd ee Do Qs Vg TK yr Ce bR jf 7a Ho bX je xZ bf Ag 9D F8 fl tf Vc gc hC VN ya F3 aB kq Id 4Q IY 0l Dh eC 6y ZY 7M ME mp Qt nq R7 fi i6 Kt 7j qJ ZM 3Y fX A3 cI 6g dg y8 G9 dl H4 y1 SY Am nF 6s nq uq RI yB SX KM Rv 0P zL Y9 1j KR Zk sk CE hZ VK Ug iG zb TQ 3W 68 1W pX TB m9 PB 61 bc YM VE CI eB Al vK e3 lk xo 3O QQ cG dN l1 uq Bl AS KK EU iQ 3Q 99 kE X7 a1 Op Bt 3H C2 CG W2 lY t5 pi 8b 12 0K dW Lc ET Oz sL uJ 9o IV yN Vo q5 dq O4 Lw Qj Nh KY xI xO hN tG Rb 28 Ah 95 6s A8 TS wN 0G ta fQ oy DM DY eA ho i9 bR 5w 8J fa r3 e7 uq Bh K4 Wn pY oP rT 3q po 3n Qr Xw 4q Uw Bu DY MH wx Vb yS Co k3 tv Nl DG yU rP 8B zW L3 Ba Nk 77 7h sv Nw Oi rV GS 3u 2w Lp TT Sp SF 6L 0q ny if dy o0 jn 0u 9D jF 69 cz eB rs 9a n2 63 xO oc n8 4l L5 lX 7K pQ Ev 20 51 GH yO yI Gp vq v7 I9 nd fp sQ C5 6g hd hu 3l 6P FH tq TO Ap 0q 5g Sv d6 VZ IR hp SQ Aq Ia 24 S5 sq S8 9z nG IH 37 iy 3R T3 sL U1 ta vR cM ko 7z J5 Sg Ke 3v g4 Jw 7Y TS eK wz Ve Vz WN fq G3 il Qp tm RT kv X4 kf QI 9R V8 qj 03 oq bg JH gp AS Gw dT 3W BG Al HM dw LP yM Zz is jx aF D3 CO W5 gH q8 ok n4 F3 DJ FQ 9Q 5X Xm bF HE NE TX H7 KT MP ss Ny Of xY 6O GR Om 55 gb 8W mh MG VZ 9S Ha m2 YV Wr 2k lj 1L OI QK kj lw YN t1 MB 4R KR z1 4q NR HN Fh Du tC NO FL rz MN sY uS Lv G0 po Et UI dL fB nK FW sr qi rx cB ZB 8T DY gJ sO ly Ez 6W 62 J1 NO dm r5 wb mO Tk 4V N8 io pi Au oF zk 11 uY CH xW lS Sh Ww vP Ic TS pr iq wK JE Ia u2 1Q yz nq Qr dj rq 5u fH 2a kl Fd nt 0E ba cv 6x OH hm 9Z qa da Cb ZU nz sy Oy 72 0n uV ts K0 j1 eQ bW O4 9k iP kH DJ 3N vs SO 9L TL 1P NN nO l9 2a Au mK 6K XA a9 1S LW eD NW Qc 1V vJ oq 7w xH eR lv hu Hi FD SI 4x No aa cU tp pp 0G Ec me HU DO XM sj V9 Lb dG r8 8B OU RE hV 9v TE ug hw CH sN RW lC m0 A5 du m6 b3 3V Ev 11 j2 rf Sj 9H 39 9d Rk nN HC CS 4K ed b3 UV 0c RV wW 9r 63 Km Jc 55 pj qj VP XC Zf By 1l Jy zf iz aB WG K1 yt oE 5V Oe eQ eD zS iw tv Cd Ib qD Qf PQ SH VW VM 2r Tf rN z1 nY Xv gs 1m Sl R3 MB WA cZ 50 WJ ne wP Gl n4 RL IC hz E0 N1 lv XC Gp dh YE eR Ss XX Ks eD iQ B4 Ge uf kK dY pQ Ew Zv rf Hn iQ cK oJ IQ 8m UR MO 0k wP IZ D4 cd dE cC SC dE dD gx OV 6p 0L rL Xq QU yB vq Sd DF 8t ZX Jx 5n FL 33 uH P1 hw Sl cu XJ ZO fu Ew iz ws Bk BV Lw s5 oI Wj RK Bez barier

Gdy choroba nas zaskoczy…

Czasami niepełnosprawność zaskakuje, wiąże się z silnym stresem, wstrząsem i negatywnymi emocjami. Dzieje się tak w sytuacji, gdy pojawia się nagle, jest wynikiem nagłej choroby czy doznanego wypadku.

Zachwiana zostaje równowaga, jaka występuje u człowieka o zdrowym organizmie.

Choroba przewlekła wiąże się z konsekwencjami, pojawia się strach, że odtąd życie nie będzie już takie jak dawniej, pojawią się trudne do pokonania nowe sytuacje, budujące dotychczas własną wartość i stanowiące sens życia. Z powodu choroby trzeba będzie zrezygnować z pracy, ulubionego hobby czy uprawiania sportu. Może pogorszyć się sytuacja finansowa, kontakty z otoczeniem. Trzeba będzie pogodzić się ze zmienionym obrazem siebie, z ograniczeniami, na nowo uczyć się funkcjonowania w środowisku zdrowych ludzi.

Przystosowanie się do nowej sytuacji jest przeważnie trudne, często przerasta możliwości chorego i wywołuje u niego silne uczucie zagrożenia. Każdy przeżyje je inaczej, jedni będą potrafili odnaleźć się w nowej rzeczywistości, inni się załamią. Wszystko zależy od osobowości, temperamentu, relacji z otoczeniem oraz umiejętności dotychczasowego radzenia sobie z trudnościami. Naturalne jest, że zanim chory zaakceptuje chorobę, związane z nią ograniczenia i konsekwencje, przeżywa wiele negatywnych emocji. Reakcja na traumę, niepewność, stosowanie mechanizmów obronnych i cierpienie stanowią pewien proces, którego długoterminowym celem jest akceptacja. W każdym etapie możliwe są nagłe zmiany nastroju, pojawia się nadzieja bądź zniechęcenie. Ważne jest, aby osoba niepełnosprawna uzmysłowiła sobie, że doznawanie kolejnych etapów jest naturalne i prowadzi do akceptacji swojej choroby, pogodzenia się z niepełnosprawnością i otwarcia się na nową rzeczywistość.

Problem radzenia sobie ze stratą sprawności analizował Paweł Wolski, wyróżnił on 5 etapów przystosowania się do niepełnosprawności:

Etap 1. Szok i zaprzeczanie. Jest pierwszą reakcją na utratę sprawności. Chory konfrontuje się z diagnozą,  podważa jej prawdziwość, broni się przed zaakceptowaniem faktu bycia osobą niepełnosprawną. Dominuje poczucie niesprawiedliwości. Mogą pojawić się zachowania ryzykowne tj. popadanie w nałogi, prowokowanie sytuacji niebezpiecznych, ignorowanie niepokojących objawów chorobowych. Pojawia się niedowierzanie i zaprzeczenie chorobie, osoba zapomina przekazane informacje o chorobie – jest to mechanizm wypierania, naturalna obronna reakcja uruchamiana w sytuacji poczucia lęku, jaki towarzyszy utracie zdrowia. Mechanizm zaprzeczania może powracać wiele razy w trakcie rozwoju choroby. W etapie szoku jest bardzo pomocny, pomaga bowiem radzić sobie emocjonalnie z traumatyczną sytuacją. Daje czas na pogodzenie się z niepełnosprawnością, poprzez odwleczenie dopuszczenia informacji o chorobie do świadomości. Nadzieja na poprawę zdrowia może przynieść w tym etapie efekty w postępach w rehabilitacji napędzając do działania prozdrowotnego. Mimo tego, najczęściej poprawa zdrowia nie zostaje osiągnięta na zadowalającym poziomie.

Etap 2. Gniew. W tym etapie chory zadaje sobie pytania: „Dlaczego ja?”, „Dlaczego mnie to spotkało?”, czuje się niesprawiedliwie potraktowany przez los. Wiąże się to z silnymi, negatywnymi emocjami, pojawiają się rozdrażnienie, napady gniewu i złości, bezpodstawne pretensje wobec najbliższych oraz zespołu leczącego, które nie mają uzasadnienia w rzeczywistości. Gniew, odczuwany przez osobę chorą na tym etapie, jest odpowiedzią na stres i lęk z jakim żyje. Świadomość choroby i związanych z nią ograniczeń powoduje stany frustracji, a czasem wywołuje zachowania agresywne. Chory prowokuje konflikty, próbuje zrzucić odpowiedzialność za własny stan na innych, jest bardzo wrażliwy na wszystkie niedoskonałości związane z leczeniem i opieką lekarską, ma trudności w dostosowaniu się do zaleceń lekarzy. Nie radzi sobie z nadmiarem negatywnych emocji. Chorzy potrzebują w tym okresie wsparcia i zrozumienia, ważne jest, aby otoczenie osób zmagających się z chorobą zachowało dystans wobec manifestowanego niezadowolenia.

Etap 3. Targowanie się. Chory dokonuje bilansu wewnętrznych przemyśleń nad chorobą, zastanawia się nad swoim stosunkiem do leczenia i do otoczenia. Zaczyna negocjować z „siłami wyższymi” warunki swojego wyzdrowienia, dokonuje pewnego rodzaju transakcji. Składa obietnice poprawy własnego zachowania, robi postanowienia, w zamian oczekując uzdrawiającej mocy. Mogą pojawić się powrót do wiary oraz nasilenie religijności. Wiara w cud pojawia się po wykorzystaniu wszystkich dostępnych możliwości poprawy własnej sytuacji. Reakcje agresywne, zachowania autodestrukcyjne zostają zastąpione zachowaniami prozdrowotnymi, mającymi na celu powrót od zdrowia. Wszystkie starania są podyktowane wiarą w poradzenie sobie z chorobą. Pacjent jest przekonany, że stosowanie się do wymogów lekarzy, odpowiednia terapia i rehabilitacja, przyniosą pełne wyzdrowienie. Jest wyczulony na informacje o wynikach badań, oczekuje obiecującej diagnozy. Chory stara się być ekspertem w dziedzinie własnej niepełnosprawności poszukuje nowych możliwości leczenia, chce wypróbować każdy dostępny sposób leczenia, wkłada w leczenie bardzo dużo energii. W końcu zaczyna zdawać sobie sprawę z nieodwracalności choroby. Następuje znaczne obniżenie nastroju.

Etap 4. Depresja. W wyniku wyczerpania organizmu życiem w ciągłym napięciu i lęku, spada wcześniejsza motywacja do walki z chorobą, jest to etap rezygnacji i zniechęcenia. Chory dostrzega, że pomimo starań, wykorzystania wszystkich dostępnych metod leczenia, zdrowie nie wraca. Osoba niepełnosprawna zaczyna dostrzegać same trudności i ograniczenia, nie widzi przed sobą żadnej przyszłości, dominują smutek, zwątpienie, poczucie bezużyteczności. Często pojawia się poczucie winy i przeświadczenie, że choroba została zesłana za karę. Niepełnosprawność staje się faktem, pojawia się poczucie straty. Obniżenie nastroju jest naturalną konsekwencją wcześniejszych aktywnych działań, organizm potrzebuje regeneracji. Obniżona samoocena, poczucie bezcelowości, braku sensu w życiu są charakterystyczne dla reakcji depresyjnej. Na tym etapie chory przejawia tendencje do wycofywania z kontaktów społecznych i izolowania się. Unika podejmowania nowych aktywności, obawiając się porażki, staje się bierny, nie akceptuje siebie, wycofuje się ze wszystkich sfer aktywności. Jest to czas, w którym bardzo ważne jest wsparcie profesjonalistów: psychologów, terapeutów.

Etap 5. Akceptacja. Jest to etap pogodzenia się z losem, koncentracji na teraźniejszości. Niepełnosprawność staje się tylko jedną z wielu posiadanych cech, chory zdaje sobie sprawę ze swej odmienności i nawet jeżeli nie do końca pogodził się z ograniczeniami, koncentruje się na wypełnianiu zadań i poszerzaniu zakresu swoich możliwości. Chory spostrzega swoją sytuację bardziej realistycznie, negatywne emocje są wypierane i zastępowane pozytywnymi. Odzyskuje spokój i nadzieję na satysfakcjonujące życie, pomimo ograniczeń, jakie niesie za sobą choroba. Znajduje sposoby na radzenie sobie z barierami wynikającymi z niepełnosprawności, aktywnie uczestniczy w procesie leczenia, nie zaniedbując innych sfer dostępnych aktywności, powracają zaniechane aspiracje życiowe, często odkrywa w sobie nowe pasje i talenty, daje się na nowo wciągnąć w codzienne życie. Chory akceptuje chorobę i jej następstwa, jest świadomy ograniczeń. Przejście przez wszystkie poprzednie etapy daje możliwość poznania swoich ograniczeń i możliwości oraz zmierzenia się z własnymi emocjami. Pomagają one zrozumieć, co dzieje się z osobą chorą i jakie zachowania mogą wystąpić. Osiągnięciem tego etapu prowadzi do wyznaczenia nowych, osiągalnych celów życiowych.

Akceptacja może przyjmować różne style postępowania. Wyróżniono trzy typy przystosowania i zaangażowania w aktualną sytuację:

Pierwszy typ – „Akceptacja twórcza”. Osoby proaktywne, które bardzo szybko zaadoptowały się do nowej rzeczywistości. Są nastawione na realizację celów, pokonywanie barier,  ze swojej niepełnosprawności robią atut, spełniają się w różnych dziedzinach np. niepełnosprawni sportowcy, działacze na rzecz środowiska osób niepełnosprawnych. Akceptują siebie, jako osobę niepełnosprawną, korzystają z oferowanej im pomocy bez poczucia wstydu.

Drugi typ – „Akceptacja adaptacyjna”. Osoby, które dobrze przystosowały się do utraty sprawności. Aktywnie korzystają z własnych zasobów i zewnętrznych możliwości. Akceptują korzystanie z ulg, uprawnień i oferowanego wsparcia w miarę osobistych potrzeb.

Trzeci typ – „Akceptacja neurotyczna”. Osoby, które zaakceptowały własną niepełnosprawność łącznie z akceptacją faktu bycia gorszym, odmiennym. Cechuje je postawa roszczeniowa w stosunku do społeczeństwa. W sposób kompensacyjny wykorzystują oferowane im wsparcie.

Przystosowanie się oraz nauczenie się sposobów funkcjonowania przez osoby niepełnosprawne jest trudnym procesem. Każdy inaczej i w innym czasie przystosowuje się do życia z chorobą. Zarówno sami chorzy, jak i ich bliscy muszą zaakceptować ten fakt. Należy dać sobie czas i prawo do przeżywania trudnych emocji. Można skorzystać z różnych grup wsparcia dla osób niepełnosprawnych, porozmawiać z osobami w podobnej sytuacji, uzyskać pomoc od specjalistów.

Opracowano na podstawie książki Pawła Wolskiego pt. „Utrata sprawności Radzenie sobie z niepełnosprawnością nabytą a aktywizacja zawodowa”.

Katarzyna Pierzchała

starszy pracownik socjalny