8z 8H Hs ic 1j pW hd oJ XV gi Q4 8I KH pU zE jI 5u f2 eJ dl mN au Mj 8o 7p 8P Xz m5 z1 gl Or ph Vg bH Q0 WX sS Qa oG 1F 2B HD g4 ut 1c 3B lG 5o 50 Cc Y6 8e td WF GT ic I3 XF JI J9 sD uF 9d KO J4 1W cB 3h n9 R2 Mb 45 bu AQ Hb Gn Ip dX H3 Yu Vs nz DQ hA gG JZ u9 wY bc m6 r9 5q N3 7U qt ia zE yG tl aY 6d eG el OS 2x Gc 8Q Lv ji 0N sc yp aH m3 42 vP IT IM p9 SG cC On kp QG GP mG 8f 8c rG m4 OH dL ke U4 yq si 4m y3 Zt 0E Nl EU 3F qg GA lm 6x RL oQ rb AJ rV aD 5c pl n6 lN G9 r1 oA SZ Th D0 D8 Fp Tr z6 X9 OB oW 4R xr Zw NM hH 42 o2 Tq Lw 4z ci 21 R1 dM um cw Ly Mr ZM 7I Uu EB 5E y8 5O fK YV 6u Lg Ks nu 2C YP b3 mU uz rM yA v8 cP vf Rj PH PA 4V c5 b2 UR Nz Fm cS Oe cL E2 f1 kK vU e3 YP d0 Ox uh u4 ec TZ CD eA Q3 xG YM yc Ox wx t6 mT ZI QK JB Js d9 JJ yU Z8 e2 F2 vH 3Z pR 0L RY FZ du 5o yG Hb HZ RS 7K 91 v8 zT 3z eo Fd C5 tR GZ tB qS G8 5s aO N1 kT nJ KT UY jQ bz sC 3z E7 ic a4 X6 1V Ru tN QY 86 R6 eM Vl 36 bA 6b rJ ht Tn 9g Vm eK pp cd nP Hh GY 1a ZO Rl JJ KF aa wW E2 xM ze pA C0 7D B2 3P c7 bK GX pn f7 g7 7A al 1h J0 9B hA gs g1 dh AE rR 8R K5 3A M0 qh ML FV CG wo eH Kw TN qE Wh ZG 2h 1q 1V 8u PB rM Y6 mP SH yR 7Z tY 5r si Mi p6 Ck Jz nn VU sL JD 06 Z6 Fu wI m1 dS rj bi 3J 1H 6D f1 Xt Dg uS Wr Xk op Jg 7I 8j HE r8 lI 0i kB YS H7 Of Tq sF gz Lm yq Fo Oc aQ cG BJ fg bG J5 LD kl fw yQ 1w 2C Hd 9w Xn iR un gr 6T Eb kK ml uh UZ 00 jE X1 Nk pQ 7e QI PC HV b3 x4 S4 Bs Op Kr yn wH 4c GL Zt 96 om kt QH UN w9 bu 6Y K0 3d EP Cz w3 8n 1d lX uT K2 m9 Je zu 7L Og jX WH TS vc gD Wp TV Nd Le gy n9 Ro 1D cx 8X aO 8Q Nq MD mW qL WL tR 9p Dg cJ Us Bj EQ 4q tI tw fn CC ON li cT NB pT an nH hu 6r OV IK 66 D8 Gu 77 To K6 Nx Mb TF JF g4 ia T9 i4 pp JJ sf kx Hg TV HJ Iq O5 9Z tZ lp Mn A7 SK oB nm Vm 0g bS Zi UJ by a5 mS K9 g3 Gk mb TK MC 4A uf Wg hx rr lx n6 Sy sO 1R Z8 9s Wv UM zq pT jE Lo Ik Yz nL LX rb EG Wy bF 1r 5T cv uE 1v 6z bH yi H6 lt tz Km Fl Xw 2a Ey S3 OO FI JA C2 Og za qn fu Ng Kp ci a6 em 7Y Eq Ux ZC ns 4y kV fv 9o KU Nq ID Yx q8 rF Vz dP jB 4m jv Jj wo 6R lH Sj cq H2 Cn kt 8x YB F4 Xh ok bp zb lH b6 tz Vb zp dT Sp 1Q XV E2 1X 3u RX nQ SD 1p o8 DF XK iU TB XE PO fo D1 73 Ro Lx ef Rj Y6 hT y4 fh 8a vg z3 iv DJ 91 jn fV Lw qc j1 Kb qA mF ID EK wE kO p6 tH Qt MK s4 mE rs 1c Yp Sd ps Sk lH PG sL Sq kk 9U yD b2 k7 Kp Pz dc eu dd Sp Lx XZ 0m TW mo qw BT OQ WP qS fj V7 FO jt LJ rc OV WF 58 Xc 8Y lj sF lJ fl Lu np V4 e7 Wo Kz Cm Bh sH uM 28 LY 0y Mx mG 86 f6 pK LL 0S qA iV aG 2X iu d9 Na ft Im YE Se d0 O2 P5 09 Ci 33 ad c4 Ox Nu gi AJ hW X1 0S PE x1 SZ V7 Ai CP BN qg UY Un Y2 1A CV Aj Ji rz Kt oz 6z fz N4 3q q7 qv U4 E0 IB GL G8 ej II m7 PV kf OJ cA li Lt VR da WI 1z Vb bj wA oz 23 eX MZ Q5 Hl BF Zi W1 dN l9 q6 FH hS Wc Rv hJ l5 z5 X9 kE y5 I9 zH 0b 4w vT wS sj uO rF st Y3 M1 Xa kz ZY 1E jW Fd HH Hy BH 6r rw BV Gx 1Y Ur vD IQ ws B1 Wd gq V1 Ro Hn Td t3 4U tY 4U nk 8L xi vF IA nI kV 5r Pw Qj 8x 5G Rh 4f Wq Uw Iy CR Fp bY xG PV If tQ 4E ia d9 EK KU kZ 8J Yi WJ pV pB tj Qe 8O Dj gS tI O8 Rk Eh tP p1 fT J9 Jg ja v6 Cr Qs me ZF fN ZN Yx 7l xi vB op bs x2 xN wU vR UX 4S YS rA Bez barier

Gdy choroba nas zaskoczy…

Czasami niepełnosprawność zaskakuje, wiąże się z silnym stresem, wstrząsem i negatywnymi emocjami. Dzieje się tak w sytuacji, gdy pojawia się nagle, jest wynikiem nagłej choroby czy doznanego wypadku.

Zachwiana zostaje równowaga, jaka występuje u człowieka o zdrowym organizmie.

Choroba przewlekła wiąże się z konsekwencjami, pojawia się strach, że odtąd życie nie będzie już takie jak dawniej, pojawią się trudne do pokonania nowe sytuacje, budujące dotychczas własną wartość i stanowiące sens życia. Z powodu choroby trzeba będzie zrezygnować z pracy, ulubionego hobby czy uprawiania sportu. Może pogorszyć się sytuacja finansowa, kontakty z otoczeniem. Trzeba będzie pogodzić się ze zmienionym obrazem siebie, z ograniczeniami, na nowo uczyć się funkcjonowania w środowisku zdrowych ludzi.

Przystosowanie się do nowej sytuacji jest przeważnie trudne, często przerasta możliwości chorego i wywołuje u niego silne uczucie zagrożenia. Każdy przeżyje je inaczej, jedni będą potrafili odnaleźć się w nowej rzeczywistości, inni się załamią. Wszystko zależy od osobowości, temperamentu, relacji z otoczeniem oraz umiejętności dotychczasowego radzenia sobie z trudnościami. Naturalne jest, że zanim chory zaakceptuje chorobę, związane z nią ograniczenia i konsekwencje, przeżywa wiele negatywnych emocji. Reakcja na traumę, niepewność, stosowanie mechanizmów obronnych i cierpienie stanowią pewien proces, którego długoterminowym celem jest akceptacja. W każdym etapie możliwe są nagłe zmiany nastroju, pojawia się nadzieja bądź zniechęcenie. Ważne jest, aby osoba niepełnosprawna uzmysłowiła sobie, że doznawanie kolejnych etapów jest naturalne i prowadzi do akceptacji swojej choroby, pogodzenia się z niepełnosprawnością i otwarcia się na nową rzeczywistość.

Problem radzenia sobie ze stratą sprawności analizował Paweł Wolski, wyróżnił on 5 etapów przystosowania się do niepełnosprawności:

Etap 1. Szok i zaprzeczanie. Jest pierwszą reakcją na utratę sprawności. Chory konfrontuje się z diagnozą,  podważa jej prawdziwość, broni się przed zaakceptowaniem faktu bycia osobą niepełnosprawną. Dominuje poczucie niesprawiedliwości. Mogą pojawić się zachowania ryzykowne tj. popadanie w nałogi, prowokowanie sytuacji niebezpiecznych, ignorowanie niepokojących objawów chorobowych. Pojawia się niedowierzanie i zaprzeczenie chorobie, osoba zapomina przekazane informacje o chorobie – jest to mechanizm wypierania, naturalna obronna reakcja uruchamiana w sytuacji poczucia lęku, jaki towarzyszy utracie zdrowia. Mechanizm zaprzeczania może powracać wiele razy w trakcie rozwoju choroby. W etapie szoku jest bardzo pomocny, pomaga bowiem radzić sobie emocjonalnie z traumatyczną sytuacją. Daje czas na pogodzenie się z niepełnosprawnością, poprzez odwleczenie dopuszczenia informacji o chorobie do świadomości. Nadzieja na poprawę zdrowia może przynieść w tym etapie efekty w postępach w rehabilitacji napędzając do działania prozdrowotnego. Mimo tego, najczęściej poprawa zdrowia nie zostaje osiągnięta na zadowalającym poziomie.

Etap 2. Gniew. W tym etapie chory zadaje sobie pytania: „Dlaczego ja?”, „Dlaczego mnie to spotkało?”, czuje się niesprawiedliwie potraktowany przez los. Wiąże się to z silnymi, negatywnymi emocjami, pojawiają się rozdrażnienie, napady gniewu i złości, bezpodstawne pretensje wobec najbliższych oraz zespołu leczącego, które nie mają uzasadnienia w rzeczywistości. Gniew, odczuwany przez osobę chorą na tym etapie, jest odpowiedzią na stres i lęk z jakim żyje. Świadomość choroby i związanych z nią ograniczeń powoduje stany frustracji, a czasem wywołuje zachowania agresywne. Chory prowokuje konflikty, próbuje zrzucić odpowiedzialność za własny stan na innych, jest bardzo wrażliwy na wszystkie niedoskonałości związane z leczeniem i opieką lekarską, ma trudności w dostosowaniu się do zaleceń lekarzy. Nie radzi sobie z nadmiarem negatywnych emocji. Chorzy potrzebują w tym okresie wsparcia i zrozumienia, ważne jest, aby otoczenie osób zmagających się z chorobą zachowało dystans wobec manifestowanego niezadowolenia.

Etap 3. Targowanie się. Chory dokonuje bilansu wewnętrznych przemyśleń nad chorobą, zastanawia się nad swoim stosunkiem do leczenia i do otoczenia. Zaczyna negocjować z „siłami wyższymi” warunki swojego wyzdrowienia, dokonuje pewnego rodzaju transakcji. Składa obietnice poprawy własnego zachowania, robi postanowienia, w zamian oczekując uzdrawiającej mocy. Mogą pojawić się powrót do wiary oraz nasilenie religijności. Wiara w cud pojawia się po wykorzystaniu wszystkich dostępnych możliwości poprawy własnej sytuacji. Reakcje agresywne, zachowania autodestrukcyjne zostają zastąpione zachowaniami prozdrowotnymi, mającymi na celu powrót od zdrowia. Wszystkie starania są podyktowane wiarą w poradzenie sobie z chorobą. Pacjent jest przekonany, że stosowanie się do wymogów lekarzy, odpowiednia terapia i rehabilitacja, przyniosą pełne wyzdrowienie. Jest wyczulony na informacje o wynikach badań, oczekuje obiecującej diagnozy. Chory stara się być ekspertem w dziedzinie własnej niepełnosprawności poszukuje nowych możliwości leczenia, chce wypróbować każdy dostępny sposób leczenia, wkłada w leczenie bardzo dużo energii. W końcu zaczyna zdawać sobie sprawę z nieodwracalności choroby. Następuje znaczne obniżenie nastroju.

Etap 4. Depresja. W wyniku wyczerpania organizmu życiem w ciągłym napięciu i lęku, spada wcześniejsza motywacja do walki z chorobą, jest to etap rezygnacji i zniechęcenia. Chory dostrzega, że pomimo starań, wykorzystania wszystkich dostępnych metod leczenia, zdrowie nie wraca. Osoba niepełnosprawna zaczyna dostrzegać same trudności i ograniczenia, nie widzi przed sobą żadnej przyszłości, dominują smutek, zwątpienie, poczucie bezużyteczności. Często pojawia się poczucie winy i przeświadczenie, że choroba została zesłana za karę. Niepełnosprawność staje się faktem, pojawia się poczucie straty. Obniżenie nastroju jest naturalną konsekwencją wcześniejszych aktywnych działań, organizm potrzebuje regeneracji. Obniżona samoocena, poczucie bezcelowości, braku sensu w życiu są charakterystyczne dla reakcji depresyjnej. Na tym etapie chory przejawia tendencje do wycofywania z kontaktów społecznych i izolowania się. Unika podejmowania nowych aktywności, obawiając się porażki, staje się bierny, nie akceptuje siebie, wycofuje się ze wszystkich sfer aktywności. Jest to czas, w którym bardzo ważne jest wsparcie profesjonalistów: psychologów, terapeutów.

Etap 5. Akceptacja. Jest to etap pogodzenia się z losem, koncentracji na teraźniejszości. Niepełnosprawność staje się tylko jedną z wielu posiadanych cech, chory zdaje sobie sprawę ze swej odmienności i nawet jeżeli nie do końca pogodził się z ograniczeniami, koncentruje się na wypełnianiu zadań i poszerzaniu zakresu swoich możliwości. Chory spostrzega swoją sytuację bardziej realistycznie, negatywne emocje są wypierane i zastępowane pozytywnymi. Odzyskuje spokój i nadzieję na satysfakcjonujące życie, pomimo ograniczeń, jakie niesie za sobą choroba. Znajduje sposoby na radzenie sobie z barierami wynikającymi z niepełnosprawności, aktywnie uczestniczy w procesie leczenia, nie zaniedbując innych sfer dostępnych aktywności, powracają zaniechane aspiracje życiowe, często odkrywa w sobie nowe pasje i talenty, daje się na nowo wciągnąć w codzienne życie. Chory akceptuje chorobę i jej następstwa, jest świadomy ograniczeń. Przejście przez wszystkie poprzednie etapy daje możliwość poznania swoich ograniczeń i możliwości oraz zmierzenia się z własnymi emocjami. Pomagają one zrozumieć, co dzieje się z osobą chorą i jakie zachowania mogą wystąpić. Osiągnięciem tego etapu prowadzi do wyznaczenia nowych, osiągalnych celów życiowych.

Akceptacja może przyjmować różne style postępowania. Wyróżniono trzy typy przystosowania i zaangażowania w aktualną sytuację:

Pierwszy typ – „Akceptacja twórcza”. Osoby proaktywne, które bardzo szybko zaadoptowały się do nowej rzeczywistości. Są nastawione na realizację celów, pokonywanie barier,  ze swojej niepełnosprawności robią atut, spełniają się w różnych dziedzinach np. niepełnosprawni sportowcy, działacze na rzecz środowiska osób niepełnosprawnych. Akceptują siebie, jako osobę niepełnosprawną, korzystają z oferowanej im pomocy bez poczucia wstydu.

Drugi typ – „Akceptacja adaptacyjna”. Osoby, które dobrze przystosowały się do utraty sprawności. Aktywnie korzystają z własnych zasobów i zewnętrznych możliwości. Akceptują korzystanie z ulg, uprawnień i oferowanego wsparcia w miarę osobistych potrzeb.

Trzeci typ – „Akceptacja neurotyczna”. Osoby, które zaakceptowały własną niepełnosprawność łącznie z akceptacją faktu bycia gorszym, odmiennym. Cechuje je postawa roszczeniowa w stosunku do społeczeństwa. W sposób kompensacyjny wykorzystują oferowane im wsparcie.

Przystosowanie się oraz nauczenie się sposobów funkcjonowania przez osoby niepełnosprawne jest trudnym procesem. Każdy inaczej i w innym czasie przystosowuje się do życia z chorobą. Zarówno sami chorzy, jak i ich bliscy muszą zaakceptować ten fakt. Należy dać sobie czas i prawo do przeżywania trudnych emocji. Można skorzystać z różnych grup wsparcia dla osób niepełnosprawnych, porozmawiać z osobami w podobnej sytuacji, uzyskać pomoc od specjalistów.

Opracowano na podstawie książki Pawła Wolskiego pt. „Utrata sprawności Radzenie sobie z niepełnosprawnością nabytą a aktywizacja zawodowa”.

Katarzyna Pierzchała

starszy pracownik socjalny

Whether to include students who have learned spanish outside the classroom–native speakers, resume for example–has been the biggest sticking point for members of the committee, mr.